الگوی انسانزدایی سیستماتیک در ایران
مقدمه
آنچه در ایران امروز رخ داده را نمیتوان صرفاً با شمار کشتهها یا فهرست نقضها توضیح داد. شواهد میدانی، گزارشهای نهادهای بینالمللی و یافتههای هیأت مستقل حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران نشان میدهد که خشونت حاکمیتی وارد مرحلهای متمایز شده است؛ مرحلهای که در آن تمرکز بر سلب حیات وگرفتن جان بصورت عامدانه با آغاز حمله گسترده سیستماتیک علیه غیر نظامیان ، تخریب عامدانهی بدن زنده و مرده به یکی از ابزارهای مرکزی اعمال قدرت بدل شده است. گزارش مارس ۲۰۲۴ هیأت حقیقتیاب سازمان ملل، همراه با مواضع دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، از الگوهای تکرارشوندهی خشونت، بهویژه خشونت جنسیتمحور و مصونیت ساختاری، پرده برمیدارد.
در این چارچوب، بدن—بهویژه اندامهای جنسی و تولیدمثلی—به صحنهی اصلی اعمال قدرت بدل شده است؛ در خیابان با هدفگیری اندامها، در بازداشت با شکنجه، تجاوز و تهدید به آن، ممانعت از درمان تیر خلاص به مجروحین ،پس از مرگ با بیحرمتسازی و مثلهسازی جسد، و در سطح روایت با راهبردهایی که هدف آنها مهندسی ترس و فروپاشی روانی است. این مقاله تلاشی است برای مستندسازی و تحلیل این الگوی واحد در پرتو حقوق بینالملل بشر و حقوق کیفری بینالمللی.
خیابان :هدفگیری اندامها و ناتوانسازی
بر اساس شهادتها، مستندات پزشکی و گزارشهای معتبر—از جمله گزارش تمرکز کشوری اتحادیه اروپا درباره ایران و گزارشهای گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران—در موج اعتراضات اخیر، الگوی تکرارشوندهای از هدفگیری اندامها مشاهده شده است: شلیک به چشم، سر، ران، لگن، تنه و در مواردی اندامهای جنسی. این الگو هرگز با خطای تیراندازی یا واکنشهای هیجانی قابل توضیح نیست.
بدن مجروح، نه الزاماً بدن کشته، به ابزاری برای انتقال پایدار پیام ترس و ناتوانسازی بدل میشود؛ فردی که زنده میماند اما آثار قدرت را بهصورت ماندگار بر بدن خود حمل میکند. از منظر میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، استفادهی عامدانه و غیرضروری از نیروی مرگبار علیه معترضان غیرمسلح و ایجاد جراحات شدید قابل پیشبینی، نقض حق حیات، آزادی و امنیت شخصی و مصداق رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز است.
تحلیلی که در گزارشهای موضوعی گزارشگر ویژه سازمان ملل در امورشکنجه نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
مدیریت مرگ: تیر خلاص و ممانعت از درمان
الگو به شلیک اولیه محدود نمیشود. گزارشهای گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران و یافتههای هیأت حقیقتیاب مستقل، از تیر خلاص به بدنهای نیمهجان، ممانعت عامدانه از خونرسانی و جلوگیری از دسترسی به درمان پزشکی ضروری حکایت دارد. این یافتهها با روایتهای میدانی از جلوگیری آگاهانه از انتقال مجروحان به مراکز درمانی همخوان است. عامدانه درعدم دسترسی به مراقبتهای حیاتی و استفادهی مرگبار از زورحکایت دارد.
در این منطق، مرگ صرفاً پیامد ناخواستهی آشفتگی نیست، بلکه نتیجهی تصمیمگیری آگاهانه درباره زندگی و مرگ است. جلوگیری عامدانه از درمان حیاتی و رها کردن فرد در وضعیت مرگ قابل پیشبینی،حتی اجبار پزشکان به ترک فعل درمان و زدن تیر خلاص به مجروحین، . مطابق تفسیرهای نهادهای معاهداتی سازمان ملل، نقض صریح تعهد دولت به حفاظت از جان و سلامت افراد و مصداق قتل خودسرانه یا فراقضایی و دیگر نقضهای فاحش حقوق بشر است.
بازداشت های فراقانونی و غیر قانونی : تجاوز، تهدید و فروپاشی روانی
یافتههای هیأت مستقل حقیقتیاب سازمان ملل به ریاست سارا حسین ،همراه با گزارشهای گزارشگر ویژه شکنجه، نشان میدهد که خشونت جنسی در بازداشت پدیدهای تصادفی یا محدود به موارد فردی نیست، بلکه الگویی روشن از تکرار و سازمانیافتگی دارد.ودر جنبش های قبلی هم به کرات تکرار شده است. تهدید به تجاوز برای اعترافگیری، تعرض وتجاوز جنسی علیه زنان، مردان و نوجوانان، برهنهسازی اجباری و تحقیرجنسی سازمانیافته، اعمال شوک الکتریکی به اندامهای جنسی و ارعاب سیستماتیک، در گزارشهای رسمی سازمان ملل بهعنوان ابزارهای خاموشسازی سیاسی و اجتماعی ثبت شدهاند.
این اعمال را نمیتوان به انحراف فردی مأموران کاهش داد ، بلکه باید آنها را در چارچوب الگوی اعمال قدرت حاکمیتی تحلیل کرد؛ الگویی که در آن، بدن بازداشتشده به موضوع سلطهی مطلق بدل میشود و خشونت، کارکردی فراتر از تنبیه فردی مییابد و به ابزار پیامدهی به کل جامعه تبدیل میشود.
بدن مرده: تداوم کنترل پس از مرگ
بر اساس شهادت خانوادهها و مستندات نهادهای حقوق بشری، الگوی تخریب بدن حتی با توقف حیات پایان نمییابد. مثلهسازی اجساد، از جمله بریدن اندامهای جنسی، بخش های زنانه داخلی ، نگهداشتن پیکرها، تحویل مشروط، دفن اجباری و محدودسازی با کنترل و ممانعت از سوگواری، نشان میدهد که کنترل بر بدن پس از مرگ ادامه دارد.
در این سطح، خشونت نهتنها متوجه قربانی، بلکه متوجه بازماندگان است؛ از طریق تحقیر، لگدکوبی کرامت انسانی و تخریب عزتنفس خانوادهها، و جلوگیری از تبدیل مرگ به سوگواری، روایت یا نماد مقاومت.
جمع بندی
آنچه در این مقاله مستند و تحلیل شد، نه مجموعهای از وقایع پراکنده، بلکه راهبردی منسجم از سرکوب سیستماتیک مبتنی بر تخریب بدن است که در قالب یک الگوی مشخص از اعمال قدرت حاکمیتی عمل میکند. در این الگو، بدن شهروند—از خیابان تا بازداشت و حتی پس از مرگ—به میدان اصلی اعمال قدرت و مهندسی ترس بدل میشود.
هدفگیری عامدانهی اندامها، از جمله اندامهای جنسی و تولیدمثلی، بریدن اندامهای جنسی، تیر خلاص به بدنهای نیمهجان، ممانعت عامدانه از خونرسانی و درمان پزشکی، بازداشت همراه با تجاوز، تهدید به تجاوز و ارعاب سازمانیافته با هدف فروپاشی روانی، مجموعهای از اعمال مرتبط را شکل میدهد که نهتنها قربانیان مستقیم، بلکه بازماندگان و خانوادهها را نیز از طریق تحقیر و لگدکوبی کرامت و عزتنفس هدف قرار میدهد.
این الگوی جنایتکارانه در پرتو حقوق بینالملل بشر و حقوق کیفری بینالمللی، واجد عناصر بالقوهی جنایت علیه بشریت است، بهویژه آنگاه که با مصونیت ساختاری، فقدان تحقیقات مستقل و انکار یا توجیه رسمی همراه میشود. تمرکز بر بدن در این تحلیل، برای آشکار کردن منطقی است که بهجای حذف صرف مخالف، میکوشد از طریق تخریب جسم، روان و کرامت انسانی، امکان سوگواری، بازگشت به زندگی اجتماعی، روایت و مقاومت و نماد سازی را محدود کند.
در برابر چنین الگویی، سکوت و عادیسازی خشونت بیطرفی نیست، بلکه بخشی از سازوکار تداوم آن است. مستندسازی دقیق، نامگذاری حقوقی و پیگیری مسیرهای پاسخگویی، شرط ضروری جلوگیری از نهادینهشدن این الگو و پیشزمینهی عدالت است.
سارا قریشی
وکیل پایه یک دادگستری
پژوهشگرحقوق بشر
کارشناس ارشد حقوق عمومی
منابع:
- Independent International Fact Finding Mission on the Islamic Republic of Iran, Report, March 2024.
- Office of the High Commissioner for Human Rights, Iran: Institutional discrimination against women and girls, March 2024.
- Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran, A/78/326.
- European Union Agency for Asylum, Iran: Country Focus Report, June 2024.
- Amnesty International, Iran: Human Rights Situation.
- International Commission of Jurists, Iran: Mass killings, impunity and accountability.
- Berkeley Human Rights Center, Gender Persecution in the Islamic Republic of Iran.
- UN Special Rapporteur on Torture, Thematic Reports on torture and sexual violence.
- ReliefWeb, UN reports on the human rights situation in Iran.
- UN Security Council Resolution 2467 (2019).
- Security Council Report, Iran Monthly Forecast, June 2024.
- Accountability Pathways, Human Rights Activists / PDP.
